Pierwsza wzmianka historyczna o Kłodawie pochodzi z 1193 r., chociaż wg tradycji już w 1085 r. Władysław Herman ufundował tu kościół św. Idziego. Była ona wtedy posiadłością klasztoru norbertanek w Strzelnie. W 1430 r. otrzymała od Władysława Jagiełły średzkie prawa miejskie. Była już wtedy własnością królewską i siedzibą starostwa. Utraciła prawa miejskie w 1870 r., a odzyskała je w 1925 r.
Parafia erygowana na przełomie XI i XII w. (do 1818 r. w archidiec. gnieźnieńskiej, w latach 1818–1920 w archidiec. warszawskiej, w latach 1920–1925 w diec. łódzkiej). W latach 1420–1810 była w rękach kanoników regularnych lateraneńskich (w 1810 r. zostali oni zniesieni, a parafia oddana pod zarząd duchowieństwa diecezjalnego). W latach 1623–1878 w Kłodawie działali karmelici trzewiczkowi.
Pierwszy kościół parafialny pw. św. Idziego istniał prawdopodobnie już w końcu XI w., będąc jednocześnie od 1429 r. kościołem zakonnym (prepozyturalnym) kanoników regularnych lateraneńskich. Został rozebrany w 1819 r. Istniała tu także prepozytura szpitalna Bożego Ciała podległa do 1593 r. prepozytowi parafialnemu, z kościołem pw. św. Fabiana i Sebastiana, zbudowanym w 1557 r. W latach 1844–1878 był on kościołem parafialnym. W latach 1818–1840 i od 1878 r. kościołem parafialnym jest dawny kościół klasztorny karmelitów trzewiczkowych.
Obecny kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny został zbudowany jako kościół klasztorny w 1623 r. Po spaleniu odbudowany w latach 1718–1755 (konsekrowany w 1766 r.). Jest to budowla późnobarokowa, trzynawowa. W prezbiterium i nawie sklepienie żaglowe. Polichromia z lat 1969–1971. Ołtarz główny rokokowy z obrazem Matki Bożej Szkaplerznej w srebrnej sukience. Ambona rokokowa w kształcie łodzi. Stalle rokokowe, kielich z 1707 r. Ołtarz, chrzcielnica i ambonka z 1999 r. Trzy nowe dzwony z 1993 r. o imionach „Maryja”, „Leonard”, „Jerzy”.
W latach 2003–2005 przeprowadzono prace remontowe w skrzydle wschodnim i na dziedzińcu klasztoru. W latach 2005–2006 były prowadzone prace konserwatorskie ołtarza głównego oraz stall, zamontowano też nowe tabernakulum. W latach 2009–2012 parafia zrealizowała projekt współfinansowany przez Unię Europejską: remont i renowacje kościoła oraz klasztoru. Na parterze skrzydła północnego klasztoru ma siedzibę Muzeum parafialne.
Kościół pw. św. Fabiana i Sebastiana na cmentarzu grzebalnym (odległość od kościoła parafialnego 1 km) został zbudowany w 1557 r. Jest to budowla drewniana (modrzewiowa), jednonawowa, konstrukcji zrębowej z węższym, zamkniętym wielobocznie prezbiterium. Dach dwuspadowy. Na belce tęczowej ustawiony rokokowy krucyfiks. Rokokowy ołtarz główny. Dwa ołtarze boczne pochodzą zapewne z ok. połowy XIX w. W jednym z nich znajduje się barokowy obraz Matki Bożej Różańcowej (srebrna sukienka emaliowana z drugiej poł. XVII w. została skradziona). Stojąca obok kościoła drewniana dzwonnica pochodzi zapewne z XVIII w.
W latach 2007–2009 przeprowadzono prace remontowe w kościele, m.in. odwodnienie kościoła, konserwację i oszalowanie ścian, naprawę więźby dachowej i wieży. Zamontowano nowe drzwi i okna, a także instalacje: przeciwpożarową, alarmową, elektryczną i nagłośnieniową. Zamontowano też nowy ołtarz soborowy.
Bibliografia
EK, IX, kol. 187–188 • Wojtkowski: Bibliografia, I, poz. 11558 • SGKP, IV, s. 180–181, XV/2, s. 89–90 • Słownik krajoznawczy Wielkopolski, Warszawa 1992, s. 106–107 • W. Łęcki: Wielkopolska. Przewodnik, Warszawa 1996, s. 208–209 • MPT, II, s. 238–239 • LMP, s. 311–312 • Staroż. Polska, I, s. 281–286 • Maluśkiewicz, s. 181–186 • P. Maluśkiewicz: Ziemia konińska, Konin 1997, s. 110, 127–129 • Rymut, s. 109 • Rospond, s. 146 • KZSP, V, z. 8, s. 9–13 • Tomala: Murowana architektura, t. 1, s. 211–212 • Zaleski: Sanktuaria, s. 470 • Wizerunki maryjne, s. 22–23 • B. Grzanka: Dziedzictwo Karmelu. 250 lat kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kłodawie, Kłodawa 2016 • B. Grzanka: Inwentarz klasztoru Ojców Karmelitów w Kłodawie z 1709 r., „Rocznik Kolski”, nr 4(2011), s. 23–40 • B. Grzanka: Inwentarz klasztoru Ojców Karmelitów w Kłodawie z 1709 r. Biblioteka klasztorna, „Rocznik Kolski” 5(2012), s. 9–23 • B. Grzanka, M. Grzanka: Kłodawscy karmelici w źródłach zakonnych z XVIII i XIX w. Przyczynek do badań nad strukturą kłodawskiego klasztoru, „Rocznik Kolski” 7(2014), s. 59–85 • B. Grzanka: Patroni Karmelu. Wizerunki świętych w stallach kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kłodawie, „Rocznik Kolski”, nr 3(2010), s. 21–38 • M. Rawita Witanowski: Kłodawa i jej okolice, Warszawa 1904 (kościoły – s. 25–69) • Librowski: Repertorium, 4/1, s. 106 • Łaski: LBen, II, s. 451–454 • Kujawski: Parafie (1818–1925), s. 960–964 • Straty włocł., s. 39–40 • KDWł 43(1960), s. 148–149 • E. Michalak: Kościół i szkoła w średniowiecznej Kłodawie, ŁB/n 1999, nr 15, s. III, nr 16, s. 2 • Ks. A.M., proboszcz kłodawski: Z Kłodawy, „Przegl. Katol.” 31(1893), s. 713 (restauracja kościoła) • „Przegl. Katol.” 32(1894), s. 45.